Philby

Harold Adrian Russell "Kim" Philby to jedna z najbardziej kontrowersyjnych i tajemniczych postaci w dziejach wywiadu. Przyszedł na świat w 1912 roku w rodzinie brytyjskiego dyplomaty i podróżnika, szczycącego się przyjaźnią króla Arabii Saudyjskiej. Pomimo tak świetnego pochodzenia Kim już podczas studiów w Cambridge dał się poznać jako zaprzysięgły komunista. W latach 1933-34 przebywał w Wiedniu, gdzie uczestniczył w krwawo stłumionym przez kanclerza Dollfussa powstaniu robotniczym. Tam też pojął za żonę węgierską Żydówkę Litzi Friedmann. To właśnie ona zarekomendowała go radzieckiemu wywiadowi, dla którego Philby stanowił cenny nabytek, gdyż jako pochodzący z dobrego domu absolwent elitarnej uczelni miał szansę na wysokie stanowisko w rządzie lub tajnych służbach. W 1940 roku Kim ponownie trafił do wywiadu - tym razem brytyjskiego. W MI6 szybko zaczął piąć się po szczeblach kariery i został... koordynatorem działań przeciwko ZSRR, zyskując wielkie uznanie zwierzchników - nie tylko tych z Londynu, lecz także tych z Moskwy. W 1949 roku jako brytyjski oficer łącznikowy trafił do Waszyngtonu, gdzie uzyskał prawie pełny dostęp do akt amerykańskiego wywiadu. Gdy na początku lat 50. wybuchł skandal związany z wykryciem "piątki z Cambridge" - grupy brytyjskich szpiegów pracujących dla NKWD - Philby`ego, oczyszczonego z zarzutów, skierowano na placówkę MI6 na Bliskim Wschodzie. Jednak dziesięć lat później pojawiły się nowe, znacznie poważniejsze dowody jego zdrady. W 1963 roku nie pozostało mu nic innego, jak tylko zbiec do Moskwy i przyjąć obywatelstwo radzieckie. W ZSRR przebywał aż do śmierci w 1988 roku. Tam też został pochowany z honorami wojskowymi, zyskawszy status bohatera narodowego. Czy jednak Philby był zawsze lojalny wobec wywiadu radzieckiego? Którzy z jego mocodawców zawdzięczają mu więcej? I jakie były jego osobiste intencje? Robert Littell, próbując rozwikłać te i inne zagadki nagromadzone wokół postaci podwójnego agenta, analizuje lata jego młodości i oddaje głos osobom, które miały z nim wówczas kontakt. Czy jednak ta wyprawa w przeszłość prowadzi do poznania prawdy, czy raczej prowokuje nowe pytania? Przecież szpiegowski światek opiera się na nieustannej grze pozorów. Większość występujących w książce osób jest autentyczna, ale nie wszystkie. Autorowi chodziło bowiem nie tyle o sporządzenie dokumentalnego zapisu, ile o zbadanie mechanizmów, które stworzyły tak niepokojąco wieloznaczną postać jak Kim Philby. Robert Littell (ur. 1935) to pisarz amerykański, obecnie mieszkający we Francji. Przez cztery lata służył w U.S. Navy, był tez dziennikarzem. Jako powieściopisarz debiutował w 1973 roku. Nakładem Noir sur Blanc ukazały się wcześniej trzy jego powieści: W gąszczu luster (2002), Legendy, czyli Maski szpiega (2005) i Epigram na Stalina (2009). Młody Philby ukazał się w Stanach Zjednoczonych w listopadzie 2012 roku.

Rozmowa

A jeśli się go tak bardzo wstydzicie, oddajcie je dobrym ludziom pod opiekę, by zostało i c h dzieckiem i zapomniało o mnie, by nic nie zostało na nim z grzechu, nic z plamy jego urodzenia. Wysłuchaj mnie, Gerdt: powiedz „tak" i nigdy mnie nie ujrzycie. Chcę odejść, odejść daleko stąd, znaleźć sobie miejsce, w którym mogłabym żyć i umrzeć. Uczyń to! Ach, miłość i nienawiść pomieszały mi zmysły i stało się wiele rzeczy, które lepiej, żeby się nie stały. Ale nie ma we mnie złych zamiarów. Oto tu kajam się przed tobą; padłam na kolana, podnieś mnie! Pomóż mi, a jeśli nie mnie, to pomóż dziecku. Gerdt spojrzał na klęczącą kobietę obojętnie, bez współczucia, wreszcie powiedział kręcąc głową: Nie będę mu ojcem ani też opiekunem czy doradcą. Chciałaś tego, więc masz. Bardzo dobrze, że trzymasz dziecko pod płaszczem, bo jest to dziecko spod płaszcza. Nie chcę go nazwać właściwym imieniem. I pozwolił jej klęczeć, sięgając po akta, jakby był zniecierpliwiony i pospiesznie chciał wrócić do przerwanej lektury. Greta poderwała się, w jej oczach widać było błyski nienawiści. Jeszcze się jednak opanowała i powiedziała głosem, który nagle stał się bezdźwięczny i ochrypły: — Dobrze, Gerdt. Ale jeszcze jedno słowo. Nie chciałeś mnie wysłuchać w biedzie, więc domagam się moich praw. Przyszłam po prośbie, ale nie jako żebraczka. Bo nędzarką nie jestem. Urodziłam się jako córka bogatego Jakuba Minde. Chcę zatem otrzymać swój spadek. Słyszysz, Gerdt, mój spadek. Gerdt złożył karty akt, uderzył w nie lewą ręką i roześmiał się: — Spadek! Skąd spadek, Greto? Co twoja matka wniosła do tego domu? Czy znasz piosenkę o wróblu i laskowym orzechu? Spadek! Nie masz żadnego spadku. Masz swoje dziecko, to wszystko. Spróbuj u Zernitzów, porozmawiaj ze starym. Valtin ma spadek. I Emrentz. Sądzę, że Emrentz ucieszy się na twój widok. — To twoje ostatnie słowo? — Tak, Greto.